Ásfjall
Ásfjall er nafn á hæð einni skammt ofan Hafnarfjarðar. Útsýni er gott yfir Hafnarfjörð og nágrannabyggðirnar að ógleymdum fjallhringnum umhverfis Faxaflóa. Hringsjá er á toppi fjallsins sem vísar á helstu fjöll og kennileiti í nágrenninu. Til vesturs gengur Ásfjallsöxl fram úr fjallinu og endar í Grísanesi. Sunnan Ásfjalls liggur Bleikssteinsháls til vesturs og allt að Hamranesi. Austan við Ásfjall er Ásland og vestan þess liggur Ástjörn.
Ástjörn
Ástjörn er vogskorin uppistöðutjörn sem myndast hefur í kvos vestan undir Ásfjalli þegar Hellnahraun renn fyrir um 2000 árum og stíflaði afrennsli hennar til sjávar. Í tjörnina renna nokkrir smálækir og er yfirborðsrennslið breytilegt sem hefur þó lítil áhrif á vatnsborðið. Lífríki tjarnarinnar er fjölbreytilegt og hér er kjörlendi margra fuglategunda því fæðuframboð í tjörninni er mikið. Sést hafa 44 tegundir fugla við tjörnina og ber mest á andfuglum, en mesta athygli verkur flórgoðinn. Ástjörn er að líkindum síðasti varpsstaður flórgoðans á suðvestanverðu landinu. Tjörnin og nánasta umhverfi nýtur friðlýsingar vegna fjölskrúðugs fuglalífs og lífríkis. Þar sem Ásbærinn gamli stóð áður er nú skógræktarstöð og frá henni er hægt að gagna umhverfis vatnið á göngustíg. Skammt vesta bæjarstæðisins milli Ásfjallsaxlar og Grísaness er Skarðið sem ferðalangar gegnu um fyrrum er þeir fóru Stórhöfðastíg og Hrauntungustíg til Krýsuvíkur eða Grindavíkur. Við norðvesturenda Ástjarnar eru Ásvellir, athafnasvæði íþróttafélagsins Hauka. Fólksvangurinn Ásfjall og umhverfi Ástjarnar var opnaður 10. maí 1997.
Dvergasteinn
Á austanverðri grasflötinni milli Hafnarfjarðarkirkju og safnaðarheimilisins Strandbergs er steinn sem kallast Dvergasteinn. Þegar kirkjan var byggð árið 1914 fékk hann að standa óhaggaður. Stein þennan vill enginn hreyfa, því verði honum haggað munu hin huldu verndaröfl steinsins ekki láta þess óhengt. Stendur Dvergasteinn í skjóli kirkjunnar rétt neðan Hamarsins og lætur lítið yfir sér. Við þennan stein stóð húsið Dvergasteinn þar sem Emil Jónsson fyrrum bæjarstjóri og ráðherra fæddist og ólst upp.
Fiskreitir
Víða í bænum eru fiskreitir þar sem saltfiskur var breiddur og þurrkaður eftir að hann tók við af skreiðinni sem aðalútflutningsvara Íslendinga. Enn má sjá nokkra fiskreiti sem verkamenn í Hafnarfirði hlóðu víðsvegar í hrauninu á fyrstu áratugum aldarinnar. Einarsreitur er staðsettur milli Arnarhrauns, Smyrlahrauns, Álfaskeiðs og Reykjavíkurvegar. Þennan reit lét Einar Þorgilsson gera fyrir útgerðarfyrirtækið sitt. Annar fiskreitur, Allansreitur sunnan Hrafnistu, er kenndur við Allen majór framkvæmdarstjóra hinna ensku Hellyers-bræðra sem stunduðu útgerð frá Hafnarfirði 1924-1929. Þriðji reiturinn kallast Verkamannareitur og er við leikskólann Garðavelli nærri Víðistaðatúni.
Flensborg
Danskir kaupmenn settust að þar sem nú er Íshús Hafnarfjarðar og reistu verslunarhús. Þeir komu frá Flensborg, hafnarbæ sem nú er innan landamæra Þýskalands. Var verslunarhúsið ætíð kennt við heimabæ kaupmannanna og nefnt Flensborg. Barnaskóli sá sem stofnaður var hér árið 1877 og varð gagnfræðaskóli árið 1882 var til húsa í gamla kaupmannshúsinu um árabil. Skólinn dró nafn þar af og nefndist Flensborgarskóli. Var hann forveri fjölbrautarskólans sem nú ber nafn hans og stendur uppi á Hamrinum.
Hamarinn
Áður fyrr var þessi mikli klettur sem stendur fyrir miðjum fjarðarbotninum nefndur Hamarskotshamar eftir koti sem stóð þar sem Flensborgarskóinn er nú. Hamarinn er hæstur austast og þar var hann stundum nefndur Austurhamar, en Vesturhamar þar sem hann gekk í sjó fram. Efni úr Vesturhamri var sprengt úr honum 1941-1948 og notað í uppfyllingu norðurgarðs hafnarinnar. Ofan Hamarsins eru Öldurnar og niður af Austurhamri er Brekkan með Brekkugötu og Suðurgötu. Svæðið neðan Vesturhamars kallaðist fyrrum einu nafni Undirhamar. Í klöppunum ofan á Hamrinum sjást jökulrispur, menjar ísaldarjökulsins. Víðsýnt er af Hamrinum. Þar er útsýnisskífa og í góðu skyggni má sjá allan fjallahringinn umhverfis Faxaflóa. Í Hamrinum eru sagðar búa álfaverur af „konungakyni”. Hamarinn var friðlýstur sem náttúruvætti árið 1984.
Hamarkotslækur
Lækurinn er stærsta vatnsfall sem rennur í Hafnarfjörð og það eina sem enn er sýnilegt því flestir smálækir bæjarins hafa verið leiddir í stokka. Upptök sín á Lækurinn í tveimur kvíslum. Önnur þeirra kallast Kaplakrikalækur og rennur úr Urriðakotsvatni með suðurbrún Garðahrauns um Kaplakrika, síðan með Reykjanesbrautinni í Setbergshverfi vestanverðu og kallast þá Setbergslækur. Hin kvíslin kemur upp í Lækjarbotnum syðst í Stekkjarhrauni, rennur til norðurs með hrauninu og sameinast Setbergslæk í Þverlæk neðan Setbergsskóla og kallast eftir það Hamarskotslækur. Hann rennur neðan Kinnahverfis, um Hörðuvelli og með Hamrinum í sjó fram. Lækurinn var stíflaður við Brekkuna undir Hamrinum þegar Jóhannes Reykdal trésmiður virkjaði hann til rafmagnsframleiðslu í 15 hús og reisti fyrstu rafstöðina á Íslandi til almenningsnota árið 1904. Síðar var Hörðuvallastíflan gerð ofar í læknum þar sem hús Frímúrarareglunnar stendur nú. Þar var stærri rafstöð byggð 1906 til að knýja trésmíðavélar Reykdals og lýsa upp húsin í bænum. Hörðuvallastöðin er talin elsta sjálfstæða rafmagnsstöðin á landinu. Við stífluna var einnig sett á laggirnar íshús sem nýtti ísinn á læknum áður en hraðfrystihúsin komu til sögunnar.
Heilög Barbara
Í svonefndu Kapelluhrauni á lágum hraunhól gegnt álverinu við Straumsvík er hlaðið steinbyrgi sem lítið ber á. Þetta eru leifar kaþólskrar kapellu frá miðöldum og hafa þær verið friðlýstar sem fornminjar. Við uppgröft 1950 fannst hér líkneski heilagrar Barböru, sem m.a. er verndardýrlingur ferðamanna. Líkneski er varðveitt á Þjóðminjasafninu, en afsteypa þess í stækkaðri mynd er í kapellunni.
Helgafell
Helgafell er 340 m hátt móbergsfjall skammt frá Kaldárseli suðaustan Hafnarfjarðar. Fellið er auðvelt uppgöngu að norðaustan þó það sé annars klettótt og bratt. Gott útsýni er af fjallinu yfir Reykjanesið norðanvert og út á Faxaflóa. Vestan við Helgafell er Gullkistugjá, litlu sunnar er óbrunninn grashóll. Skúlatún, um miðja vegu milli Helgafells og Lönguhlíða. Norðan þess eru Valahnúkar, en þrír steinrunnir Valir sitja efst á hnúkunum og fylgjast með öllum sem þar fara um.
Hellisgerði
Hellisgerði er skrúðgarður og skemmtigarður bæjarins. Málfundafélagði Magni stóð fyrir því að ræktun hófst í garðinum vorið 1924 og þar hefur verið planta fjölda sjaldgæfra trjátegunda. Nafn sitt dregur garðurinn af Fjarðarhelli, litlum hellisskúta í hraunkambi í miðjum garðinum.
Hraunin
Hraunin sunnan Straumsvíkur eru kjörland göngufólks og áhugafólks um náttúru- og söguminjar. Hér er fallega gróið og mishæðótt helluhraun sem rann í sjó fram úr Hrútagjárdyngju fyrir um 5-7 þúsund árum. Það myndar ströndina milli Straumsvíkur og Vatnsleysuvíkur. Gróður er fjölskrúðugur og fjaran margbreytileg. Búskapur hófst líklega í Hraununum á 12. eða 13. öld og hélst óslitið fram á miðja þessa öld. Sauðfjárbúskapur var aðalatvinnugreinin og selin sem liggja um 3-4 km sunnan bæjanna bættu rýran kost heimajaðranna. Hraunamenn stunduðu útræði árið um kring þegar fiskaðist á grunnslóð. Hér má finna fornminjar og búsetuminjar s.s. tóftarbrot, þurrabúða, vatnsból, tvíhlaðna túngarðar, réttir og fjárskjól. Ennfremur er margt sem minnir á sjósókn t.d. varir, skipsuppsátur, fiskbyrgi og hringlaga fiskreiti.
Hvaleyri
Víkingurinn Hrafna-Flóki kom hér að landi um 860 ásamt Þórólfi og Faxa hinum suðureyska sem Faxaós (Faxaflói) er kenndur við. Þegar Flóki ætlaði að halda aftur til Noregs eftir ársdvöl í Vatnsfirði lentu skip hans í óveðri og náðu ekki að sigla fyrir Reykjanes. Herjólfur varð viðskila við félaga sína og tók land í Herjólfshöfn. Óvíst er hvar Herjólfshöfn hefur verið. Flóki og menn hans voru um veturinn í Borgarfirði en freistuðu heimfarar næsta sumar. Komu þeir í Hafnarfjörð. Þeir fundu hval á eyri einni út frá firðinum og kölluðu hana Hvaleyri. Þar fundust þeir Herjólfur. Áður er Flóki Vilgerðarson fór að leita Garðarshólms hlóð hann vörðu við Smjörsund í Noregi og blótaði þrjá hrafna sem áttu að vísa honum veginn yfir hafið. Árið 1997 var samskonar varða hlaðin við Hvaleyri úr grjóti frá Smjörsundi, til að minnast þessa atburðar.
Hvaleyrarvatn
Vatnið er skammt ofan við Hafnarfjörð í lítilli kvos sem er umlukin hæðardrögum á þrjá vegu, Vatnshlíð, Húshöfða og Selhöfða. Vestanvert við vatnið er Selhraun sem lokar fyrir afrennsli vatns úr kvosinni. Hér höfðu Hvaleyrarbændur í seli fyrr á öldum og sjást tóftir undir Selhöfða sem gætu verið af gömlu seli. Suðvestan höfðans er Seldalur í lokaðri kvos. Árið 1956 var Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar afhent 32 ha land á Húshöfða norðaustan vatnsins til uppgræðslu. Síðan hefur félagið aukið ræktunarsvæði sitt til muna. Hér er kjöri útivistarsvæði og liggur göngustígur umhverfis vatnið og nokkur silungsveiði er í því.
Jófríðarstaðir
Jófríðarstaðir (Ófriðarstaðir) var frá öndverðu meðal helstu bújarða í Hafnarfirði. Hún var í eigu Skálholtsdómkirkju, en varð kóngsjörð 1563. Árið 1804 keypti Bjarni Sívertsen jörðina af konungi og reisti skipasmíðastöð á Ófriðarstaðamöl. Sumir telja Ófriðarstaðanafnið tengjast átökum enskra og þýskra kaupmanna á 15. öld, en líklegra er að nafnið sé af svipuðum toga og Alviðra; staður þar sem allra veðra er von. Árið 1922 keyptu prestar af reglu heilags Montforts jörðina fyrir kaþólska trúboðið í Hafnarfirði. Trúboðsstöðin tók til starfa 1926 og var fyrsta kapella kaþólska safnaðarins í litlu húsi við Jófríðarstaði og síðar í íbúðarhúsinu. Kaþólskir prestar bjuggu lengst af í Jófríðarstaðarbænum, en fyrir nokkrum árum var St. Jósefskirkja, ásamt samtengdu safnaðarheimili, byggð á hólnum. Mun þetta vera önnur kaþólska kirkjan sem byggð er hér á landi frá siðaskiptum.
St. Jósefsspítali
St. Jósefssystur byggðu sjúkrahús neðan Jófríðarstaðahóls, sem Guðjón Samúelsson húsameistari ríkisins teiknaði. Hófst smíðin 1924 og var húsið tekið í notkun 1926. Fram til ársins 1978 störfuðu sjö St. Jósefssystur við spítalann, en þá var honum breytt í einkaspítala en nú rekur ríkið hann.
Kaldársel
Selfarir voru lengi tíðkaðar við Kaldá og voru hjónin Jón Hjartarson og Þórunn Sigurðardóttir á Hvaleyri síðust til að haf þar í seli. Selförum var hætt í Kaldársel árið 1865 eða 1866 og lögðust þar með af í Álftaneshreppi og líkast til á öllu Reykjanesi. Eftir það var reynd búseta í Kaldárseli sem lagðist fljótlega af vegna rýrra landkosta. Við Kaldársel er m.a. bæjarrústir, fjárhústóft og gerði sem eru friðlýstar fornminjar. Nær friðlýsingin einnig fyrir hleðslu undir vatnsveitustokk sem lagður var frá Kaldárbotnum áleiðis til Hafnarfjarðar 1917-1918. Var 1600 m löng trérenna látin flytja vatnið og því sleppt niður í Gráhelluhraun við Sléttuhlíð. Það rann síðan um 3 km leið neðanjarðar og kom upp í Lækjarbotnum við norðurenda hraunsins. Vatnsból Hafnfirðinga er nú við Kaldárbotna og er vatnasvæðið girt af þ.á.m. Helgadalur sem var áður vinsæll útivistarstaður.
Kaldá sprettur fram undan Kaldárhöfða og streymir um 1100 m leið ofanjarðar áður en hún hverfur ofan í gljúpt hraunið. Talið er að hún renni í sjó fram við Straumsvík og Hraunin sunnan Hafnarfjarðar. Við Kaldársel eru Gjárnar, merkileg náttúrusmíð sem stafar af jarðskjálftamisgegni. Hér hafa verið reknar sumarbúðir KFUM frá árinu 1925. Frá Kaldárseli liggur fjöldi gönguleiða, m.a. að hlíðum Helgafells, sem telja má auðvelt uppgöngu að norðanverðu, ennfremur í Valaból (eða Músarhelli), á Valahnúk, að skógræktarreitnum við Undirhlíðar, að Smyrlabúð, Búrfelli og Búrfellsgjá.
Klaustrið
Klaustrið stendur efst á Kvíholti austan Jófríðarstaða. Það var móðir Elísabet úr hollenska Karmelklaustrinu í Schiedam sem fékk lóð úr Jófríðarstaðalandi að gjöf frá Meulenberg biskupi árið 1937 undir klaustrið. Framkvæmdir við klausturbygginguna hófust 1939. Var smíðinni að mestu lokið þegar Bretar hernámu Ísland árið 1940 og var það leigt breska og bandaríska setuliðinu í Hafnarfirði á stríðsárunum. Í apríl 1947 fluttu fyrstu hollensku nunnurnar í klaustrið. Þetta er eina lokaða klaustrið á landinu. Nú dvelja þar pólskar nunnur af Karmelreglunni.
Krýsuvík
Krýsuvík er fornt höfuðból undir Bæjarfelli og var heil kirkjusókn um aldir með fjölda hjáleiga. Landgæði í Krýsuvík rýrnuðu mjög í miklum harðindum sem gengu yfir landið á 19. öld og staðurinn lagðist að fullu í eyði á síðustu öld. Krýsuvíkurkirkja var byggð 1857 af Beinteini Sveinssyni. Hún var lögð niður sem helgidómur árið 1929, en var endurvígð 31. maí 1964. Krýsuvík er ein fegursta náttúruperla Íslands og fjölbreytt litadýrð náttúrunnar á hverasvæðinu við Seltún hefur heillað marga listamenn. Stórbrotið landslag Krýsuvíkur er vel fallið til útivistar og náttúruskoðunar. Hér ber einna hæst sprengigíginn Grænavatn, leirhverina við Seltún og Kleifarvatn að ógleymdum Sveifluhálsi og síðast en ekki síst Krýsuvíkurbjargi, sem er fuglabjarg niðri við ströndina. Margar gamlar gönguleiðir liggja frá Krýsuvík sem áhugavert er að huga að. Hafnarfjarðarbær keypti Krýsuvík og Stóra-Nýjabæ af Einari Benediktssyni skáldi og var landið afsalað bænum árið 1941.
Langeyri
Langeyri var upphaflega tómthús í landi Garðakirkju sem stóð autt árið 1703 vegna aflabrests. Þegar fríhöndlunin gekk í garð 1787 lögðu danskir lausakaupmenn Langeyri undir sig og reistu sér íbúðarhús og vöruskemmur. Örnefnið Rauðhúsnef er frá þeim tíma er rauðlituð dönsk hús stóðu hér en tanginn sá kallast í dag Rauðsnef. Hér var í eina tíð hvalstöð sem lagðist niður þegar þar varð alvarlegt slys. Núverandi Langeyrarbær var byggður árið 1904 og telst vera dæmigerður hafnfirskur hraunbær af stærri gerðinni. Nokkru vestar eru fleiri gömul hús Eyrarhraun, Fagrihvammur og steinbærinn Brúsastaðir. Vestur af Rauðsnefi er lón sem ufsi var eitt sinn ræktaður í. Utar taka við Brúsastaðamalir eða Litlu-Langeyrarmalir og Skerseyrarmalir. Hér voru fyrirtaks varir fyrir smábáta sem þurftu ekki að fara djúpt til að afla vel.
Malirnar
Malarkamburinn við Langeyri og Eyrarhraun kallast Langeyrarmalir eða Malir. Finna mátti samskonar malarkamba inn eftir öllum Firði í aldarbyrjun. Langeyrarmalir voru lengstra malanna og hér reisti August Flyenring fiskvinnsluhús um síðustu aldamót. Malirnar voru mikið athafnasvæði og var saltfiskur breiddur til þurrkunar á góðviðrisdögum á fiskreitum í hrauninu sem enn sést móta fyrir.
Selvogsgata
Svo er nefnd leiðin sem legið hefur frá fornu fari milli Hafnarfjarðar og Selvogs og var fyrrum fjölfarin. Í Selvogi var um aldaraðir ein stærsta verstöð landsins og því hafa vermenn og skreiðalestir löngu átt leið um Selvogsgötu. Leiðin er vörðuð allt frá Kaldárseli, um Grindaskörð og suður að Hlíðavatni við Selvog. Þetta er um 4-6 klst. ganga og engin ofraun fullfrísku fólki.
Setberg
Setberg var eina bújörðin við Hafnarfjörð sem var alfarið í bændaeign. Hér hefur þótt gott að búa og sátu góðbændur og héraðshöfðingjar jörðina. Setberg var oft sýslumannssetur, enda vel í sveit sett svo nærri helstu verslunarhöfn landsins og kóngsgarðinum á Bessastöðum. Hér bjó Gísli Þorkelsson um 1676-1725, en hann skráði Setbergsannál sem nær til áranna 1202-1713. Setberg tilheyrði Garðahreppi þegar Hafnarfjörður fékk kaupstaðarréttindi 1908. Í nóvember 1977 gerðu Hafnarfjörður og Garðabær samning um breytingu á lögsagnarumdæmi bæjanna sem tók gildi með lögum frá Alþingi vorið 1978. Svæðið frá Kaplakrika að Flóttamannavegi, alls 109 ha úr landi Þórbergs, Setbergs og Hlébergs, kom þá í hlut Hafnarfjarðar. Á fáum árum hefur sprottið hér upp bæjarhverfi sem kallast Setbergshverfi.
Straumur
Straumur dregur líklega nafn sitt af sjávarstraumum við Straumshólma eða af neðanjarðarfljóti því sem rennur hér til sjávar frá Kaldárbotnum. Sjávarfalla gætir í ferskvatnstjörnunum í hrauninu sem eru einstök náttúrufyrirbæri. Svæðið umhverfis Straum kallast Hraun. Það voru um 12 býli og kot um síðustu aldamót sem eru öll farin í eyði. Straumshúsið var byggt um 1927 af Bjarna Bjarnasyni skólastjóra sem ætlaði að reka þar stórbú. Guðjón Samúelsson húsameistari ríkisins teiknaði húsið. Straumur hefur verið lögbýli frá fornu fari og var kóngsjörð um aldir. Árið 1948 keypti Hafnarfjarðarbær hluta Straumsjarðarinnar en sjálft Straumsbúið 1986. Hafnarfjarðarbær leigir Straum til Víkingahringsins sem nýtir sér myndræna framsetningu í tengslum við sögulega þekkingu á norrænni goðafræði til þess að vekja athygli almennings á norrænni goðafræði og sköpunarsögu heimsins samkvæmt Snorra Eddu.
Tónlistarskóli Hafnarfjarðar
Tónlistarskóli Hafnarfjarðar var stofnaður árið 1946 af Tónlistarfélagi Hafnarfjarðar. Árið 1955 varð skólinn sjálfseignarstofnun sem nýtur fjárframlags úr bæjarsjóði og ríkissjóði. Lengst af var skólinn í leiguhúsnæði, en árið 1997 var starfsemin flutt í glæsilega byggingu sem hýsir einni Strandberg, safnaðarheimili Hafnarfjarðarkirkju. Arkitektar eru Sigríður Magnúsdóttir og Hans Olav Andersen. Húsið hefur vakið mikla athygli og hlotið umfjöllun í þekktum arkitektatímaritum og verið tilnefnt til verðlauna.
Vitinn
Vitinn er tákn Hafnarfjarðar. Hann var byggður árið 1900 og var helsta mið sjómanna sem sigldu inn í Hafnarfjörð. Hann stendur við Vitastíg og er hættur að þjóna tilgangi sínu sem ljósviti.
Víðistaðatún
Víðistaðatún er einskonar vin í hrauninu. Þar hefur líkast til staðið eyja í miðjum firði þegar hrauneðjan rann út í fjörðinn frá Búrfelli fyrir 7300 árum og umvafði eyjuna. Kollurinn stóð upp úr en með tímanum lækkaði yfirborð hans. Á Víðistöðum skiptust á þurrlendismóar og mýrarsvarki syðst, sem hefur nú verið þurrkaður upp. Það er mannanna verk og nú er hér fagurgrænt tún. Um tíma var rekinn myndarbúskapur á Víðistöðum og fyrr á öldinni þótti túnið kjörið athafnasvæði æskufólks sem þreytti hér íþróttakappleiki eða steig dans á fallegum sumarkvöldum. Nú eru Víðistaðir skipulagt útivistarsvæði með fallegum tjörnum, alþjóðlegum höggmyndagarði, tennisvelli og grænum flötum. Tjaldsvæði bæjarins er hér í vesturenda Víðistaðatúns í einkar fallegu og vinalegu umhverfi. Þar nærri er nýrisið myndarlegt skátaheimili sem er jafnframt gistiheimili.
